Елімізде контрацепция мәселесі өзекті болғанымен, ол әлі күнге дейін көп айтылмайтын тақырыптардың бірі болып қалып отыр. Себебі қыздар бұл туралы қажетті білімді уақытылы алмайды. Бұған басты себеп – қазақ отбасылары бұл тақырыпты ашық талқылаудан қашып, оны жабық күйінде қалдыруға тырысады. Harper’s BAZAAR Kazakhstan редакциясы көпшілік ашық айта алмайтын осы мәселе жөнінде баяндайды.
Ұлттық ғылыми ана мен бала орталығының мәліметінше, елімізде әрбір үшінші әйел ғана контрацепция әдістерін қолданады. Әрбір оныншы қазақстандық жұп сенімсіз әдістерді пайдаланады, бұл жоспарланбаған жүктіліктер мен аборттардың жоғары деңгейіне әкеледі. Мұндай жағдайдың негізгі себептерінің бірі – әйелдердің контрацепция әдістері туралы жеткіліксіз хабардар болуы. Аймақтарда бұл көрсеткіш 23%-дан 32%-ға дейінгі аралықта өзгеріп отырады.
Жасөспірімдер арасында жағдай одан да күрделі. 2022 жылғы деректерге сәйкес, 15 пен 19 жас аралығындағы жасөспірімдердің 92%-ы контрацептивтерді қолданбайды. Бұл көрсеткіш жасөспірімдер арасындағы жоспарланбаған жүктіліктер мен аборттардың жоғары деңгейіне себепші болуда. Мәселен, қаладағы жасөспірімдердің әрбір бесінші жүктілігі абортпен аяқталса, ауылдық жерлерде әрбір сегізінші жүктілік осындай жағдайға тап болады. Бұл ретте, ауылдық жасөспірімдер көбінесе босануды таңдаса, қалалықтар жүктілікті үзуге бейім.
Орталық Азиядағы контрацепция статистикасы
Орталық Азия елдерінде заманауи контрацепция әдістерін пайдалану деңгейі әртүрлі. Бұл көрсеткіштер денсаулық сақтау қызметтерінің қолжетімділігіне, мәдени және діни факторларға, сондай-ақ білім деңгейіне байланысты өзгереді.
15-49 жас аралығындағы тұрмыстағы әйелдердің заманауи контрацепция әдістерін қолдану пайызы:
• Өзбекстан – 59%
• Қазақстан – 51%
• Қырғызстан – 36%
• Тәжікстан – 27%
• Түрікменстан – 48%
Бұл мәліметтер контрацепцияның заманауи әдістерін – оралды контрацептивтерді (таблеткалар), жатырішілік спиральдарды (ЖІС), презервативтерді және басқа да медициналық құралдарды қолданатын әйелдердің пайызын көрсетеді.
Контрацепцияның маңыздылығы
Контрацепцияның басты артықшылықтарының бірі – жоспарланбаған жүктіліктің алдын алу. Сонымен қатар, ол жыныстық жолмен жұғатын инфекциялардың таралуын азайтуға көмектеседі. Әсіресе, жасөспірімдер арасында жыныстық сауаттылықты арттыру және контрацепция әдістерін дұрыс пайдалану қажет. Дұрыс таңдалған контрацепция әдісі денсаулыққа зиян келтірмей, әйел мен ер адамның өмір сүру сапасын жақсартады.
КОНТРАЦЕПЦИЯ ТҮРЛЕРІ
Контрацепция әдістері бірнеше топқа бөлінеді:
1. Гормоналды әдістер – таблеткалар, инъекциялар, пластырьлар және импланттар. Бұл әдістер әйелдің гормоналды жүйесіне әсер етіп, овуляцияны тоқтатады.
2. Бөгеттік әдістер – презервативтер, жатырішілік құралдар (спираль), диафрагмалар. Олар сперматозоидтардың жатыр қуысына енуіне тосқауыл болады.
3. Химиялық әдістер – спермицидтер (арнайы гельдер, кремдер, свечалар). Олар сперматозоидтарды жойып, жүктіліктің алдын алады.
4. Хирургиялық әдістер – вазэктомия (еркектер үшін) және түтіктерді байлау (әйелдер үшін). Бұл қайтарылмайтын стерилизация әдістері.
5. Табиғи әдістер – етеккір циклін бақылау, қауіпсіз күндерді есептеу. Алайда, бұл әдістердің тиімділігі төмен және тұрақты циклді талап етеді.
Қазақстандағы контрацепция мәселелері
Қазақстанда контрацепцияны қолдану деңгейі әлі де төмен. Себептері – халықтың ақпараттандырылу деңгейінің төмендігі, әлеуметтік және мәдени факторлар, медициналық қызметтердің қолжетімділігі. Әсіресе, ауылдық аймақтарда контрацепция туралы білімнің жетіспеушілігі өзекті мәселе болып отыр.
1. Барьерлік контрацепция әдістері
Бұл әдістер жыныстық қатынас кезінде сперматозоидтардың жатыр қуысына енуіне кедергі жасайды.
• Презервативтер – ең қолжетімді және кеңінен қолданылатын әдіс. Олар тек жүктіліктің алдын алып қана қоймай, жыныстық жолмен берілетін аурулардан (ЖЖБА) қорғайды.
• Жатыр мойны қалпақшасы (колпачок) – латекс немесе силиконнан жасалған кішкентай қалпақша, ол жатыр мойнын жауып тұрады. Бұл әдіс сперматозоидтардың ішке енуін болдырмайды, бірақ оны дұрыс пайдалану үшін дәрігер кеңесі қажет.
• Диафрагма – жатыр мойнына орнатылатын серпімді силикон құрылғысы. Ол сперматозоидтардың ішке енуіне тосқауыл қояды және спермицидтік гельдермен бірге қолданылуы мүмкін.
2. Гормоналды контрацепция әдістері
Бұл әдістер әйел организміндегі гормондардың деңгейін өзгерту арқылы овуляцияны (жұмыртқа жасушасының шығуын) басып, жүктіліктің алдын алады.
• Оралды контрацептивтер (таблеткалар) – екі негізгі түрі бар: құрамында эстроген мен прогестин бар біріктірілген таблеткалар және тек прогестиннен тұратын таблеткалар (мини-пили). Олар овуляцияны тоқтатады және жатыр мойнының шырышын қоюлатып, сперматозоидтардың енуін қиындатады.
• Контрацептивтік инъекциялар – әр 3 ай сайын бұлшықетке енгізілетін гормондық препараттар. Олар овуляцияны тоқтатады және жатырдың шырышты қабатын өзгертіп, ұрықтанудың алдын алады.
• Гормоналды пластырь – теріге жапсырылатын жұқа пластырь, ол организмге гормондарды баяу бөліп шығарады. Аптасына бір рет ауыстыру қажет.
• Имплантанттар – терінің астына енгізілетін кішкентай таяқша. Ол бірнеше жыл бойы прогестин гормонын бөліп, жүктіліктің алдын алады.
3. Жатырішілік құралдар (спиральдар)
Жатырішілік құралдар (ЖІҚ) немесе спиральдар – ұзақ мерзімді контрацепция әдісі.
• Мыс спиралі – гормонсыз, жүктіліктің алдын алу үшін жатыр ішіне енгізілетін құрал. Оның әсер ету мерзімі 5-10 жылға дейін жетеді.
• Гормоналды спираль – жатыр ішінде прогестин гормонын баяу бөліп, эндометрийдің қалыңдауын болдырмайды және сперматозоидтардың қозғалысын қиындатады.
4. Шұғыл контрацепция (посткоитальды контрацепция)
Егер қорғаныссыз жыныстық қатынас болса немесе басқа әдістер сәтсіздікке ұшыраса, жүктіліктің алдын алу үшін шұғыл контрацепция қолданылады.
• Төтенше жағдайға арналған таблеткалар (постинор, эскапел) – қорғаныссыз жыныстық қатынастан кейін 72 сағат ішінде қабылдануы керек. Олардың құрамында жоғары дозалы гормондар бар, олар овуляцияны тоқтатып, жатырдың шырышты қабатын өзгертеді.
• Жатырішілік құрал (мыс спиралі) – жыныстық қатынастан кейін 5 күн ішінде енгізілсе, жүктіліктің алдын алуда өте тиімді.
5. Хирургиялық контрацепция
Бұл әдіс қайтарымсыз және ұрықтану қабілетін толықтай жояды.
• Әйелдердегі стерилизация (түтіктерді байлау) – жатыр түтіктерін жабу арқылы жұмыртқа жасушасының сперматозоидпен қосылуына кедергі жасайды.
• Ерлердегі вазэктомия – сперматозоидтарды тасымалдайтын түтіктерді жабу арқылы ұрық шығаруды тоқтату процедурасы.
6. Табиғи контрацепция әдістері
Бұл әдістер гормоналды немесе механикалық құралдарды қолданбай, әйелдің табиғи физиологиялық ерекшеліктеріне негізделеді.
• Календарлық әдіс – овуляция күндерін есептеу арқылы қауіпсіз күндері жыныстық қатынас жасау.
• Температуралық әдіс – базальды дене температурасын бақылау арқылы овуляцияны анықтау.
• Лактациялық аменорея әдісі (ЛАӘ) – емізетін аналардың табиғи жолмен овуляциясының басылуы. Бірақ бұл әдіс тек алғашқы 6 айда және тек қатаң шарттар сақталғанда ғана тиімді.
Контрацепцияны кеңінен қолдану:
• жоспарланбаған жүктілікті азайтады;
• аналар мен нәрестелер өлім-жітімін төмендетеді;
• жыныстық жолмен берілетін аурулардың (ЖЖБА) алдын алады;
• әйелдердің білім алуына және мансаптық өсуіне мүмкіндік береді.
Контрацепция – тек жүктіліктің алдын алудың ғана емес, сонымен қатар жыныстық денсаулықты сақтаудың маңызды құралы. Қазақстанда контрацепция әдістерінің кең таңдауы бар, бірақ олардың қолжетімділігі мен қолдану деңгейі аймақтар бойынша әртүрлі. Сондықтан репродуктивті денсаулық туралы ақпараттандыруды арттыру және контрацепция құралдарын қолжетімді ету маңызды.
Автор. Гүлдана Мұқан. Источник заглавного фото. Shutterstock.
