Оларды Кайли Дженнер жарнамалады, ал қазір оларды тыйымдап жатыр: Meta очкилерінде не дұрыс емес
«Мені түсіріп жатқанын білмедім»
Ray-Ban Meta смарт-очкилері бастапқыда смартфонның функцияларын қалтадан шығармай-ақ қолданудың тәсілі ретінде ойластырылды. Онда кәдімгі оправа камерамен, микрофондармен, динамиктермен және Meta AI дауыс көмекшісімен біріктірілген. Олардың көмегімен бірінші жақтан фото-видео түсіруге, музыка тыңдауға және қоңырауларға жауап беруге болады. Түсіру үшін оправадағы батырманы басу немесе дауыс командасын пайдалану жеткілікті — телефонды қолда ұстаудың қажеті жоқ. Дәл осы ерекшелігі құрылғыны күнделікті қолдануға ыңғайлы етеді — әрі айналадағы адамдардың құпиялылығына қатысты сұрақтар туғызады.
Әрине, ешкім өзіңді жағымсыз қырынан көрсетіп, жүздеген адам пікірде ақылсыздығыңа, түріңе не сәтсіз қылығыңа күліп отырған желідегі видеолар арқылы «танымал» болғысы келмейді. Телефонға түсіргенде адам, ең болмаса, камераны байқайды, ал енді камерасы бар очкилер шыққалы «танымал» болғаныңды тек видео «ұшып» кеткенде ғана білуің мүмкін.
Дәл осылай болды Қазақстандағы сегіз қызбен: оларды блогер смарт-очкиге жасырын түсіріп, видеоларын TikTok-та жариялаған. Ол тіпті бас тартқаннан кейін де сөйлесуді жалғастырып, жеке сұрақтар қойған. Қыздар өздерін түсіргенін интернеттен біліп, бұған жай қарамай, сотқа жүгінді — 2025 жылдың тамызында Алматыда олардың ұжымдық арызы қаралды.
Сот блогерді жазбаларды өшіруге және сегіз талапкердің әрқайсына 300 мың теңгеден моральдық зиян өтеуге міндеттеді. Жалпы өтемақы 2,4 млн теңге болды. Сот шығындары мен өзге де жұмсалымдарды ескергенде өндіру сомасы шамамен 3 млн теңгеге жетті. Шешім қабылдағанда судья адамның өз бейнесіне құқығын қорғайтын Қазақстанның Азаматтық кодексінің 145-бабын негізге алды.
Осындай оқиғалар басқа елдерде де болады. Мысалы, Толууа Омитоводжу туралы оқиға кең талқыланды. Әйел оны ер адам Meta смарт-очкисіне түсіргенін тек таныстары әлеуметтік желілерде жарияланған видеоны жібере бастағанда ғана білген. Оның айтуынша, видео әртүрлі платформаларда 200 мыңнан астам қаралым жинаған.
Ер блогерлер «зиянсыз» пранктен қалай табыс табады
Смарт-очкилерді қолданудың ең көп талқыланатын сценарийлерінің бірі — пикаперлер видеолары. Ерлер көшеде, спортзалдарда, кафелерде, жағажайларда әйелдерге жақындап, әңгіме бастап, телефон нөмірін не Instagram аккаунтын сұрайды. Бұл кезде әңгімелесушілер көбіне өздерін түсіріп жатқанын білмейді. Кейін жазбалар TikTok, Instagram және басқа әлеуметтік желілерде пайда болады. Бір видеоларда авторлар өз танысу «шеберлігін» көрсетсе, екіншілерінде — әйелдердің бас тартуға, ыңғайсыздыққа не әңгімелесушінің тым ыждағатындығына реакциясын көрсетеді. Реакция қаншалық күтпеген болса, видео соншалық көп қаралым жинауы ықтимал. Қосымша қиындық — авторлар мұндай видеоларды жиі «пранк» деп белгілеуі. Бұл болып жатқанды зиянсыз қалжыңдай етіп көрсетуге көмектеседі.
Видеода ерекше ештеңе болмаса да, жарияланғаннан кейін қолданушылар пікірде сырт келбетті, сөйлесу мәнерін, даусын және мінез-құлқын талқылайды, ал автор қаралым мен жаңа жазылушылар жинап, демек — көбірек жарнама беруші тарту мүмкіндігін арттырады. Ал әйел — өз келісімін бермеген жағымсыз жариялылыққа қалады.
The Guardian жазады бұдан да сорақы жағдайлар туралы. Әйелдердің бірі ер адам оны келісімінсіз түсіріп, кейін видеоны өшіру үшін ақша талап еткенін айтты. Басылым сондай-ақ қатысушылардың келісімінсіз интимдік әрекеттерді жазу жағдайларын да жариялады. Мұндайда жасырын түсірудің салдары жай ғана ыңғайсыздық не жағымсыз пікірлерден әлдеқайда асып түседі: жазбаны бопсалауға пайдалануы мүмкін.
Сидней университетінің ғалымдары зерттеген құбылыс ambient capture деп аталады — киілетін құрылғылар, соның ішінде смарт-очкилер арқылы айналаны жасырын жазу. Олар 2023–2026 жылдары жарияланған, пикапер қауымдарымен байланысты Instagram-дағы 350 видеоны талдады. Жасырын түсірілімнің жеке іріктемесіндегі өзара әрекеттесудің шамамен 60%-ын зерттеушілер әлеуетті қудалау ретінде жіктесе, роликтердің 43%-ы қорлайтын пікірлермен қатар жүрген. Кейбір жағдайларда пайдаланушылар кадрға түскен әйелдердің жеке деректерін де жариялаған.
Автор публикацияны өшірсе де, бұл видеоны желіден жоғалады деп кепіл болмайды: оны жүктеп алып, басқа қолданушыларға жіберіп үлгеруі мүмкін. Көшірмелер үшінші тарап платформаларында пайда болуы ықтимал, ал талқылау бастапқы автордың қатысуынсыз-ақ жалғаса береді. Нәтижесінде адам өз бейнесіне бақылауды жоғалтады және платформаға жүгінсе де, оны әрдайым қайтара алмайды.
Инфлюенсерлер әлі де смарт-очкилерді жарнамалап жүр
2026 жылдың маусымында Meta «мысық көзі» пішініндегі жаңа модельді ұсынды, ал оны жарнамалауға әлемдегі ең танымал инфлюенсерлердің бірі Кайли Дженнер тартылды, оның тек Instagram-да 381 млн жазылушысы бар. Алайда очкилерді стильді бұйым ретінде таныстыру талпынысы брендті сыннан құтқармады. Керісінше, олардың танымалдығы құрылғының адамдарды жасырын түсіруге қалай пайдаланылып жатқанын талқылаудың артуымен тұспа-тұс келді.
Everyone Hates Elon тобының британдық белсенділері сатиралық жарнама науқанын жариялады «Біз әрдайым бақылауда ұстаймыз» деген ұранмен. Олар: «Миллиардерлер қатерлі ісікке қарсы дәрі әзірлеуді қаржыландыра алар еді — онда неге оның орнына извращендерге арналған очки шығаруға қаржы бөледі?» деген сұрақ қояды. Бейнелердің бірінде Джеффри Эпштейн образы пайдаланылған — бұл бақылау, шекара бұзу және келісімнің болмауы тақырыптарына ишара.
Теріс реакция инфлюенсерлерге де әсер етті: британ блогері Оливер Хусон Tour de France кезінде кофе дайындауын смарт-очкиге түсірген видеоны жариялады. Алайда сусын мен гаджетті талқылаудың орнына ол «Извращенец», «Мында криптерге арналған очкиді насихаттап жүр» сияқты пікірлер алды. Жарияланымнан кейін одан бір бөлік жазылушысы кетіп қалды.
Instagram-да аудиториясы шамамен 1,6 млн адам болатын инфлюенсер Рида Тарана да мәселе жайлы пікір білдірді. Ол науқан үшін «жауапкершілікті өз мойнына алуға» дайын екенін айтып, очкиді түсіру мен әйелдерді қудалау үшін пайдаланатын ерлерді сынады. Нәтижесінде құрылғы дизайн мен техникалық сипаттамалардан әлдеқайда асып түсетін пікірталастың өзегіне айналды.
Тыйым салу мүмкін емес нәрсені қалай бақылауға болады
Meta-ға тағылған айыптаулардан кейін мәлімдеді смарт-көзілдіріктердің қорғаныс жүйесі жаңартылғанын. Жазба барысында оправада жыпылықтайтын жарықдиодты индикатор жанып, айналадағы адамдарды түсірілім туралы ескертуі тиіс. Бұған дейін CBS News журналистері оны жазу басталғаннан кейін де жабуға болатынын анықтаған — камера сол кезде де жұмысын жалғастыра берген. Енді, компанияның айтуынша, пайдаланушы түсірілім кезінде индикаторды жабуға тырысса, ол автоматты түрде өшеді. Алайда тіпті көзге көрінетін сигнал да келісімді алмастырмайды: жазба туралы ескерту адамды түсіруге және оның қатысуымен видеоны жариялауға рұқсат береді дегенді білдірмейді.
Соған қарамастан, қазір кейбір елдерде қоғамдық орындарда смарт-көзілдіріктерді пайдалануды шектеуге тырысып жатыр. Ұлыбританияда мұндай тыйымдар жекелеген пабтарда, мейрамханаларда, театрларда және соттарда енгізілді. Бірақ егер бұл құрылғы этиканы ұстанатын блогерлерге түсірілімді жеңілдетсе, ЖИ көмегімен ақпарат іздеуге және смартфонсыз қоңырау шалуға мүмкіндік берсе, ал көру қабілеті бұзылған адамдарға кеңістікте бағдарлануға және заттарды тануға жәрдемдессе, оны тұтастай тыйым салуға бола ма?
Сондықтан Meta смарт-көзілдіріктері күнделікті өмірден жоғалып кетуі екіталай: олардың пайдалы функциялары бар, ал технологияның өзі дами береді. Бірақ бір адамның қолайлылығы басқа біреудің құпиялылығынан айырылуына әкелмеуі керек. Өндірушілер индикаторлар мен қорғаныс тетіктерін жетілдіріп жатқанда, платформаларға мұндай жазбалардың жариялануымен қалай күресуді, ал заң шығарушыларға рұқсат етілген шекараларды айқындауды шешу қажет болады. Ақырында мәселе смарт-көзілдірікті қолдануға бола ма дегенде емес, олардың иесінің еркіндігі қай жерде аяқталып, айналадағы адамдардың жеке өмірге құқығы қай жерден басталатынында.
