Тірі қалғандар жоқ: Орталық Азияның суретшілері шындықтың шекарасын қалай зерттейді

Алматыда 5 желтоқсанға дейін Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Өзбекстанның жас сегіз суретшісін тоғыстырған «Тірі қалғандар жоқ» көрмесі өтуде. Оның провокациялық атауының астарында төрт айлық көркемдік зерттеу, Қырғызстанның оңтүстігіне жасалған экспедиция және шындық қай жерде тәмамдалып, ұжымдық қиял қай жерде басталатынын түсінуге талпыныс тұр.

Көрме Tamyr Central Asia Art Lab стипендиялық бағдарламасының алғашқы легінің қорытындысы болды. Бұл 2026 жылы жұмысын бастаған жаңа тәуелсіз көркем институт. Оның қызметінің өзегінде суретшілердің жаңа буынын қолдау және Орталық Азиядағы эксперименттік көркемдік тәжірибелерді дамыту бар.

Қатысушылар үйреншікті өңірлік бірегейлік туралы әңгімеден гөрі жергілікті аңыздар мен тылсым жаратылыстарға, фольклор, жады және күнделікті өмір қиылысында өмір сүретін оқиғаларға назар аударды. Олардың зерттеуінің өзегінде ресми тарих пен академиялық білім шегінен жиі тыс қалатын құбылыстар тұрды.

Біз сенетін оқиғалар қайдан пайда болады?

Тылсым туралы әңгімелер сирек жерден шығады. Бірі түсіндірілмейтінді түсіндіру талабынан туса, енді бірі қорқыныштан не кездейсоқ сәйкестіктерден туындайды. Уақыт өте келе олар детальдарға толығып, буыннан буынға беріліп, жергілікті мәдениеттің бір бөлігіне айналады. Бұл ретте мифтік жаратылыстардың бар екеніне сену міндетті емес, сол оқиғалардың өмірімізге әсерін мойындау жеткілікті.

Дәл осындай сюжетке Tamyr Scholarship-тің алғашқы легінің бағдарламасын әзірлеген қырғызстандық «Заманбап искусство» кураторлық тобы жүгінді. Топ құрамында суретші Марат Райымқұлов, зерттеуші Асель Рашидова және ақын Батыр Койчуев бар.

Төрт ай бойы олар қатысушылармен, менторлармен, шақырылған мамандармен бірге көркемдік практикаларды дамытып, қиял мен шындық тоғысқан оқиғалармен қалай жұмыс істеуге болатынын түсінуге тырысты.

Кураторларды тылсымның өз болмысы емес, адамдардың оған қатынасы көбірек қызықтырды. Неге кейбір әңгімелер ғасырлар бойы өмір сүрсе, өзгелері жоғалады? Әртүрлі адамдар қайта айтқанда аңыз қалай өзгереді? Ал суретші осындай әңгімені жұмысының өзегіне айналдырса не болады?

Қадамжайға экспедиция

Тамыз айында суретшілер мен кураторлар Қырғызстанның оңтүстігіндегі шағын қала — Қадамжайға 7 күндік экспедицияға аттанды. Оларды жергілікті аңыздардағы «жолокчу» — жергілікті қауесеттерге сенсек, бір түкірігімен табыннан кене қуа алатын адам — туралы хикая қызықтырды.

Бұл оқиға жайлы кураторлар «Вокруг света» журналының мұрағаттағы санынан білген. Онда 2007 жылы Тайтуре Батыркуловтың «Жолок и жолокчу» атты мақаласы шыққан. Онда автор Қырғызстандағы соңғы жолокчу деп атаған Абдыкайым Саттаров туралы айтылған. Ол Қадамжайдың маңында тұрған, механизатор болып жұмыс істеген және өз сөзінше қой, сиыр мен түйе сияқты тұтас табындарды кенеден арылта алған. Ол үшін аузына су алып, жануарларды бүркудің өзі жеткілікті болған. Ешқандай заклинание не арнайы ритуал қолданбаған.

Қадамжайда суретшілер жергілікті тұрғындармен кездесіп, естеліктер жазып алды және жұмбақ емші туралы әңгімелер адамдар жадында сақталған-сақталмағанын түсінуге тырысты. Экспедиция бір аңыздың аясынан біртіндеп шығып кетті. Суретшілер өзге де жергілікті хикаяларды жинап, қаланың күнделікті өмірімен танысты және тылсым туралы әңгімелердің кәдуілгі оқиғалармен қалай қатар өмір сүретінін бақылады. Жиналған материалдар, әңгімелер мен жеке әсерлер кейін «Тірі қалғандар жоқ» көрмесінде ұсынылған жұмыстардың негізіне айналды.

Өлім — қайта туу ретінде

«Тірі қалғандар жоқ» көрмесінің атауын қатысушылардың өздері бастан кешкен трансформацияның метафорасы ретінде оқуға болады. Бір жағынан алғанда, сегіз суретшінің ешқайсысы Қадамжайдан бұрынғы қалпында оралмады десе болады. Экспедиция, төрт айлық бағдарламамен қатар, олардың үйреншікті көркем әдістер шекарасынан шығып, өз жұмыс тәсілдерін қайта қарауына және бұрын істемегенін сынап көруіне мүмкіндік берді.

Мұнда өлім міндетті түрде аяқталуды білдірмейді. Керісінше, бұрынғы «өзіңнен», ойлау мен өнер жасаудың таныс жолдарынан бас тарту туралы сөз. Бағдарламаға дейінгі суретші символикалық тұрғыда «өліп», жаңа тәжірибемен, жаңа біліммен және көркемдік практикалармен қайта туады. Бұл процесс көрмемен бірге аяқталмайды.

Tamyr Central Asia Art Lab үшін бұл бағдарлама өңірден тыс келетін білім міндетті емес басқа бір көркем білім беру моделін құруға талпыныс болды. Орталық Азияның суретшілері мен кураторлары бір-бірінен үйреніп, өз мәдени контекстін зерттеп, бірге өнерге жаңа тәсілдер жасай алады.

Алматы, Назарбаев даңғ., 44, International Design Bureau

Сейсенбі – жексенбі, 11:00–20:00

Кіру тегін. Келушілер үшін бекітілген кестесіз медиаторлармен тегін турлар қолжетімді.