Таңертең ояна сала «Түсімде жылқы көрдім», «Бір қызық түс көрдім» деп жақындарына айтып жататын адамдар аз емес. Бірі түстің астарынан белгі іздесе, енді бірі оны жай ғана сананың ойыны деп қабылдайды. Дегенмен қазақ халқы үшін түс көру мен оны жору ғасырлар бойы қалыптасқан ерекше мәдени құбылыс болған.
Көшпелі өмір салтын ұстанған ата-бабаларымыз табиғаттың әр құбылысын бақылап қана қоймай, адамның түсіне де үлкен мән берген. Кейде түс болашақтан жеткен хабар, кейде жүрек түкпіріндегі алаңның көрінісі, ал кейде тағдырдың ескертуі ретінде қабылданған. Қазақ дүниетанымында түс жай ғана ұйқы кезіндегі бейнелер жиынтығы емес. Халық арасында «Түс – тәңірдің аяны», «Жақсы түс – жарым ырыс» деген сөздердің сақталуы оның қаншалықты маңызды болғанын көрсетеді.
Ежелгі заманда батырлар мен билер, хандар мен абыздар ерекше түстерге мән беріп, оны өмірдегі маңызды оқиғалармен байланыстырған. Аңыздар мен жырларда түс арқылы аян алған кейіпкерлер жиі кездеседі. Мұндай түстер көбіне алдағы қауіп-қатерді ескертіп немесе болашақ жеңістің белгісі ретінде сипатталады. Қазақ арасында түстер бірнеше түрге бөлінген. Біріншісі – аян түс. Бұл ерекше мағынасы бар, есте ұзақ сақталатын түстер. Екіншісі – күнделікті ой мен күйзелістен туындайтын жай түс. Үшіншісі – адамды қорқытып, мазасын алатын жағымсыз түстер.
Түстегі белгілер нені білдіреді?
Әр өңірдің өзіндік жорамалдары болғанымен, кейбір түс символдары қазақ арасында кең тараған.
Жылқы көру
Жылқы – қазақ мәдениетіндегі ең қасиетті жануарлардың бірі. Сондықтан түсінде ат көру көбіне жақсылыққа, абыройға, күш-қуатқа және алыс сапарға жорылған.
Ақ түс
Ақ түс тазалықтың, адалдықтың және берекенің белгісі саналған. Ақ киім, ақ үй немесе ақ жол көру игі жаңалықтың нышаны деп есептелген.
Су
Су өмірдің символы болғандықтан, мөлдір су жақсылық пен молшылыққа жорылса, лай су қиындықтың белгісі ретінде қабылданған.
Бала көру
Сәби немесе кішкентай баланы түсінде көру қуаныштың, жаңа бастамалардың және отбасы бақытының белгісі деп саналған.
Құс көру
Қазақ танымында құс көбіне хабар жеткізуші ретінде қабылданған. Әсіресе ақ құс немесе қыран көру жақсы жаңалықпен байланыстырылған.
Түсті қалай жорыған?
Қазақ дәстүрінде түсті кез келген адам жори бермеген. Әдетте өмір тәжірибесі мол ақсақалдар мен әжелерден сұраған. Себебі бір түстің мағынасы әр адам үшін әртүрлі болуы мүмкін деп есептелген.
Қызығы, халқымыз жақсы түсті жасырып қалмаған. Таңертең жақындарына айтып, «түсім оң болсын» деп ырымдаған. Ал жаман түс көрсе, оны ешкімге айтпай, суға айтып жіберетін дәстүр болған. Мұндағы мақсат – жағымсыз энергияны өзімен бірге алып кету.
«Түсті түске жорыма, ырымға жоры» деген сөз де осыдан шыққан. Яғни түсті сөзбе-сөз қабылдамай, оның астарындағы мағынаны іздеу маңызды саналған.
Ғылым не дейді?
Бүгінде психологтар түсті адамның ішкі әлемімен байланыстырады. Ғалымдардың пікірінше, түс – күнделікті эмоциялар, қорқыныштар, армандар мен естеліктердің көрінісі.
Мысалы, адамның жиі қайталанатын түстер көруі оның шешілмеген мәселелерімен немесе ішкі алаңдаушылығымен байланысты болуы мүмкін. Сондықтан қазіргі заман түсті болашақты болжау құралы ретінде емес, адамның психологиялық күйінің айнасы ретінде қарастырады.
Неге түс жору әлі күнге дейін қызықтырады?
Технология дамып, ғылым алға озған заманда да адамдар түс жоруға қызығушылық танытуды тоқтатқан жоқ. Оның себебі де түсінікті: түс – адамның бақылауынан тыс әлем. Ол жұмбақ, тылсым әрі әркім үшін жеке тәжірибе.
Мүмкін дәл осы құпиялылығы түс жоруды ғасырлар бойы ұмыттырмай келе жатқан шығар. Қалай болғанда да, түс жору – қазақ халқының бай рухани мұрасының бір бөлігі. Ол ата-бабаларымыздың дүниені қалай қабылдағанын, табиғат пен адам арасындағы байланысты қалай түсінгенін көрсететін ерекше мәдени құбылыс болып қала бермек.
