Қазақ мәдениеті туралы әлемге қалай әңгімелеп, оны тек символдар жиынтығына айналдырмай айтуға болады? Aida KaumeNOVA үшін жауап — Дала мұрасын заманауи сәнмен тоғыстыратын өз тіліңді табу. Миландағы көрсетілім қарсаңында дизайнер тәңіршілдік, ұлттық бірегейлік және бүгін неге дәстүрді тек сақтап қою аздық ететіні, оған жаңа үн беру маңызды екені туралы айтады.
Сұхбат: ЛАРИСА АЗАНОВА LARISSA AZANOVA
Фото: ЯНА ДАВЫДОВА YANA DAVYDOVA
Сән бренді үшін 20 жыл — бұл енді жай тарих емес, мұра. Қай сәтте Aida KaumeNOVA сен үшін жеке есімнен де үлкен құбылысқа айналғанын алғаш сездің?
Үлкен жауапкершілік пайда болғанда. Кез келген шығармашылық бір сәтте бизнеске айналады. Қазір командамда 65 адам бар, ай сайын жалақы, салық, несиелерді төлеу керек. Осы жылдар ішінде талай нәрсе үйрендім — тіпті бухгалтерлікті де!
Дизайнердің бухгалтер болуына тура келгені туралы оқиға...
Бухгалтер емес, білесің бе, нағыз жетекші. Көпшіліктің ойында фэшн — бір жеңіл, эфемерлі нәрсе деген қате түсінік бар. Ал шын мәнінде бұл саладағы адамдар актерлік қабілетті де, селебрити болмысты да ұштастыра білуі керек. Қажет болса, ән де айтамыз, презентацияға сәнмен де келеміз, форумда да сөз сөйлейміз. Сосын, түнде үйге қанша кеш келсең де, таңертең бәрібір жұмысқа барасың — өйткені примерка, өйткені клиенттер.
Меніңше, жылдар бойы өз брендині дамыта алған адамдардың өзін-өзі ұйымдастыруы керемет. Жас, керемет, креативті дизайнерлер өте көп шығады, бірақ бұл бизнеске ұзаққа қалып кете алатыны аз. Себебі фэшн — түптің түбінде бизнес.
Мұнда өте нақты ережелер бар, әрі сонымен бірге сен креатор болып қала беруің керек. Маған «чакраларым ашық» жүру қажет. Мен әлі күнге дейін өз сән Үйімнің бас креативті директоры болғандықтан, үнемі жаңа нәрсе ойлап табуым тиіс. Сонымен қатар — ұйымдасқан болып, шешім қабылдап, команданы басқаруым керек. Мұның бәрі, бәлкім, мен өз ісімді шын сүйгендіктен ғана мүмкін шығар.
Осы уақыт ішінде бәрін тастап кеткің келген сәт бір де болмағаны ма? Выгораниемен қалай күресесің?
Шынымды айтсам — бірде-бір рет. Дегенмен басында қорқыныш болды. Бизнестің алғашқы бес жылында мен әр таң сайын «Мен міндеттімін, міндеттімін, міндеттімін» деген сезіммен оянатынмын. Жалақы төлеу керек, мың сан мәселені шешу керек, осы «керек» дегені қатты қысым жасайтын.
Содан кейін өзімді музыкантпен салыстыра бастадым. Мысалы, төрт жасынан бері скрипка тартатын скрипач. Ол үнемі бір нәтижелерге жетіп, шеберлігін шыңдайды — және кері қайтар жол жоқтай. Мен үшін ең қорқыныштысы — бір күні оянып, енді идеям жоқ екенін түсіну. Әрине, сол себептен өзімді трансформатор ретінде қабылдаймын: ол қаншалықты жылдам жұмыс істесе, соншалықты көп энергия өндіреді.
Адамдар «Мен жанып кеттім» дегенде, кейде «Құдай-ау, сен қашан үлгердің?» деп ойлаймын. Маған кажется, көбіне выгорание сен бірдеңе жасауды тоқтатқанда, өз процесіңнен түсіп қалған кезде басталады.
Мұны жедел жәрдем дәрігерлерімен де салыстыруға болады: адам күн сайын экстремалды жағдайда жұмыс істеп, кәсіби өседі. Немесе суретшімен — оған үнемі сурет салу, нобай жасау, қолмен жұмыс істеу қажет. Бұл — қарындашты мұқалтып алмау секілді.
Жалпы, өмірдегі ең үлкен ләззатым — жай ғана өз коллекциям туралы ойлау. Мен үшін ең жақсы шопинг — өзіме бір әдемі нәрсе сатып алу емес, маталарды километрлеп сатып алу, алып шоурумдар мен базарларды аралау, жаңа дүниелер іздеу, фактураларды қарастыру. Көшеде тұрып-ақ бірдеңе жеп аламын да, кешке дәл іздегенімді тапқандықтан шексіз бақытты күйде үйге ораламын.
Сондықтан да, сірә, мен шын мәнінде «жанып кетуді» білмейтін шығармын: мен жасайтын ісім әлі де есім шыға қызықтырады.
Сен көп жылдан бері қазақстандық мәдени кодпен жұмыс істеп келесің. Бұл трендке айналмай тұрып-ақ. Өз бірегейлігін жоғалтпай, сонымен бірге уақытына сай тілде сөйлей алдың.
Дұрыс айтасың, мен мұны басынан beri жасап келемін, бәлкім, сондықтан да адамдар мені жақсы көрді. Біріншіден, бұл — мені таңдаған жолым деп есептеймін. Екіншіден, сурет салу тілегімді қолдаған ата-анамның сенімі. Әкем Мәскеуден өнер тарихы, костюм тарихы туралы кітаптар алып келетін. Мен оларды бас алмай оқитынмын. Кәсіп таңдайтын уақыт келгенде, әкем тағы да профбағыт беруде көмектесті. «Қызым, жай ғана суретші болма, одан да практикалық бірдеңе қарайық», — деді. Технологиялық университетке түстім, оқыдым, аспирантурада болдым, кейін Италияда білім алдым. Және елге Еуропаның құндылықтарынан біздің мәдени құндылықтарымыз еш кем емес екеніне айқын көз жеткізіп оралдым. Олар да сондай терең әрі бірегей.
Ол кезде адамдар ұлттық бірегейлігі бар киімді киюден шынымен қысылатын. Неге? Өйткені оларға заманауи балама ұсынатын өнім болмады: киімде ұлттық элементтер сақталып, бірақ бүгінгі өмірімізге лайықталып, киюге қолайлы болуы керек еді. Мен өзімді реформатормын деп нық айта аламын, өйткені соны жасай алдым.
Неліктен дәл шапан — Aida KaumeNOVA-ның бестселлері?
Өйткені шапан — дәстүрлі киіміміздің таңдаулы белгісінің бірі, оған қайта-қайта оралып, әр жолы оны жаңаша пайымдай алатын мүмкіндігім бар. Бұл — мен үшін бастапқы нүкте, Aida KaumeNOVA эстетикасында көп дүние соның айналасында құралады. Оның үстіне шапан мүсінді өте ұтымды көрсетеді және әртүрлі келбетке жараса кетеді.
Леонардо да Винчи атындағы Ұлттық ғылым және технологиялар мұражайында заманауи қазақстандық сән Италияның тарихи мұрасымен тоғысты: Milan Fashion Week аясында мұнда Aida KaumeNOVA көрсетілімі-перформансы өтті. Киім, қозғалыс пен дыбыс қазақ мәдениеті және оның заманауи түсіндірмесі туралы біртұтас пайымдауға бірікті. Ерекше музыкалық акцент композитор Қуат Шильдебаевтың «Қаракемер» күйі болды, оны виолончелист Елдар Сапаар орындады.
Ал қарлығаш бейнесі қалай пайда болды?
Біз бір орында тұрмаймыз, үнемі жаңа образдар іздейміз. Көпшіліктің санасында ұлттық бірегейлік тек ою-өрнекпен ғана астасады, бірақ бұл мүлдем шарт емес. Оның үстіне қазір сыншылар көбейіп, мынаны былай қою керек, мына ою мұнда емес, анау ерлерге, мынау әйелдерге тиесілі деп таласа бастады.
Шын мәнінде, модада бәрі мүмкін. Біз кино не театрға, тарихи реконструкция талап етілетін ортаға киім жасамаймыз — онда да бүгінде бәрі трансформацияланып жатыр. Біз мәдени кодты аламыз да, оны өз санамыздың призмасы арқылы қайта пайымдаймыз. Ал мен, дизайнер ретінде, мұны қалай сезінсем, солай жасай аламын. Жай ғана сыншылармен дауласып, уақытымды соған жұмсағым келмейді.
Демек, хейтерлермен қалай күресетінің туралы сұрақ өздігінен-ақ түсінікті болды ғой.
Еш қалай күреспеймін. Оларға мүлде көңіл бөлмеймін, байқамаймын, уақытым жоқ.
«Қазақстандық мода» деген ұғым бар ма? Яғни, қазақстандық мода бізде дербес құбылыс ретінде бар ма, жоқ па?
Әрине, жүз пайыз бар. Ол әлдеқашан дербес құбылыс ретінде айқындалды — дәл орыс немесе жапон модасы сияқты. Мысалы, қазір үнді дизайнерлері өздерін қандай қуатты танытып жатыр, қарашы.
Мен ұлттық бірегейлігімізді — соның ішінде ақсауекелені де — Еуропа нарығына шығаруды көптен қаладым. Оның мүмкін екенін мен әрдайым түсіндім. Өзім Еуропада оқыдым және үнемі: біз оларды немен таңғалдыра аламыз? Мәдениетімізді халықаралық аудиторияға қалай қызықты етіп көрсете аламыз? — деп ойлайтынмын.
Бір кездері бәрі адаптация, байерлерге не жасау керек деген әңгімеге тірелетін. Бірақ қазір Миланға апаратын коллекциям сөзсіз қазақи бірегейлікке ие әрі өте дұрыс стильденген. Ол тым тура мағынада көрінбейді. Жалпы, менде ешқашан да ондай болған емес — ұлттық тақырыппен еш уақытта тікелей, «маңдайдан» жұмыс істемедім.
Миланға ондағы жұрт әлі көрмеген нені апарасың? Миландық көрермен күшті брендтердің сан алуандығына үйренген. Неге оған Aida KaumeNOVA қызық болуы керек?
Мен шығармашылық адам болумен қатар, өте рационалдылығым да бар. Тарихтың әр кезеңінде әр ел әлемді дәл өз бірегейлігімен таңғалдырғанын түсінемін. Жапония, мысалы, модаға деконструктивизм әкелді, ал Вивьен Вествуд — сәндегі сүйікті қаһармандарымның бірі — шотланд мотивтерін мүлде жаңа визуалды тілге аударды.
Италия — мен үшін айрықша мекен. Оны әлемдік өнердің бесіктерінің бірі деп санаймын, «бәрі Римге апарады» деуі бекер емес. Мен ол жерде оқыдым, бір жағынан Италия — менің альма-матерім. Сонымен бірге мода — қоғамға өте сергек құбылыс: ол әрдайым саясатпен, мәдениетпен және әлемде болып жатқан оқиғалармен байланысты. Бүгін әр елдің, әр халықтың өз бірегейлігін білдіруі қаншалықты маңызды екенін ерекше сезінеміз.
Сол себепті Миланда мен жай ғана коллекция емес, мәдениетіміздің тұтас образын көрсеткім келеді. Оның өзегі — тәңіршілдік және, атап айтқанда, Умай бейнесі болады. Тәңірлік философияда мен үшін адамның әлеммен бірлігі мен үйлесімі идеясы ерекше маңызды: «Мен — бәрімін, бәрі — менмін». Егер еуропалық дәстүрде адам ғаламның кіндігінде тұрса, тәңіршілдік оны біртұтас тұтастың бөлшегі ретінде қарауға шақырады.
Маған өзіміздің тектік бейнелерімізге жүгініп, Даланың рухын коллекцияның бөлшектері арқылы жеткізу маңызды. Бұл жай дефиле емес, киім, музыка және қимыл бір тұтас пайымға айналатын перформанс болады. Силуэттері мен орындалу деңгейі бойынша коллекция prêt-a-porter de lu-ға жақын, бірақ онда кутюрлық элементтер де, ең бастысы — біздің мәдени кодымыз мол. Перформанста Еуропада көптен жұмыс істеп жүрген танымал қазақ-неміс виолончелист Елдар Сапаар да қатысады. Маған мәдениетімізді музыка, киім және қимыл арқылы айту маңызды — дәстүрді тура иллюстрацияламай, оларға әлемге түсінікті, қызықты заманауи тіл табу арқылы.
Егер шетелдік аудиторияға заманауи қазақстандық әйел эстетикасы неде деп түсіндіру керек болса, не дер едің?
Бұл — ішкі тірегі бар, қайдан шыққанын, артында не тұрғанын білетін әйел. Біз жасайтын дүниелер осы тіректі күшейтеді деп сенемін. Әрқайсымыздың бабаларымыз, мәдениетіміз, тарихымыз бар. Соларға белгілі бір таңбалар, силуэттер мен детальдар арқылы жүгінгенде, біз тіпті көбірек күш жинағандай боламыз.
Сонымен, 20 жылда өзіңді әлдеқайда жақсырақ түсінуді үйренгенің анық. Бүгін дизайнер ретінде өзің туралы бастапқыда білмеген нені білесің?
Биыл елуге толдым. Және білесің бе, елуге келгенде анық түсіндім: мен мықтымын. Мен мықтымын. Себебі талантты болу аз. Өз табысыңды көтере білу және алға жүре беру әлдеқайда қиын. Менің күшім дәл осында. Бірақ ешқашан қазір шыңға шықтым деп ойламаймын. Және ондайды қаламаймын да. Себебі шыңына жеткен нәрсе табиғат заңы бойынша кейін төмен жылжи бастайды. Ал мен әлі жолдамын — өзін-өзі жетілдіруге және брендті шыңдауға қарай.
Брендіміздің еліміздің мәдени өсіміне — жас дизайнерлер үшін де — өз үлесін қосқанын білемін. Және білесің бе, не қызық? Бұрын мен ұлттық бұйымдар жасап, оларды подиумда көрсеткенімде, көпшілік мұны түсінбейтін. Тіпті көрсетілімдерімнен кетіп қалатындар да болатын.
Ал сосын олардың балалары ер жетіп, Еуропа оқу орындарына түсті, қазір олардың кейбірі кезінде мен жасаған дүниелерге ұқсас жұмыстар істеп жүргенін көремін. Бұл мені қатты қуантады.
Меніңше, бұл біздің мәдени кодымыздан ұялуын қойып, ұлттық киімге қатынасымыздың қатты өзгеруімен байланысты.
Есімде, маған қазақ әндері әрдайым ұнайтын, тойларға баратынмын, ал маған: «Неге үнемі тойға бара бересің?» дейтін. Мен: «Өйткені той — экономиканың қозғаушысы, мәдени құндылықтарымызды сақтаудың тәсілі. Сен халықпен болсаң, халық та сен үшін болады», — деп жауап беретінмін.
Бұл тек ұялуымызды қойып, ашық бола түскенімізде ғана емес. Клиенттермен 20 жыл жұмыс істей жүріп, бір қарапайым жайтты түсіндім: адам сені қанша жақсы көріп, қанша құрметтесе де, өзіне ескілеу көрінген не қалай киюді білмейтін нәрсені сатып алмайды. Сондықтан дизайнерлердің кәсібилігі орасан рөл атқарды. Біз ұлттық мотивтермен заманауи гардеробқа табиғи үйлесетіндей етіп жұмыс істеуді үйрендік. Меніңше, дәл осы ұлттық бірегейліктің дәстүрлі киім шеңберінен шығып, заманауи сәннің ажырамас бөлігіне айналуына ықпал етті.
Осыдан 20 жыл бұрын енді ғана өз брендіңді ашқан Аидаға не дер едің?
Жарайсың, бастадың, қорқынышыңды жеңіп, алға қадам бастың.
