Қазақ киносының тарихында уақыт өткен сайын қадірі арта түсетін есімдер бар. Солардың бірі – балалық шақтың аңғалдығын, адам жанының нәзік иірімдерін және ұлттық болмысты кино тілімен шебер сөйлете білген Абдолла Қарсақбаев. 2 қазан күні, қазақ кинематографиясының көрнекті өкілі, режиссер Абдолла Қарсақбаевтың туғанына 100 жыл толды. Оның шығармалары – жай ғана өткен дәуірдің көрінісі емес, бірнеше буынның балалық шағын байланыстырып тұрған қымбат естелік. Қожаның тентектігіне күліп, Алпамыстың алғашқы қадамына сүйсінген көрермен үшін бұл фильмдердің әр кадры әлі күнге дейін ыстық.
Осы айтулы датаға орай режиссердің өмір жолына көз жүгіртіп, қазақ киносының алтын қорына енген жеті туындысын еске түсіреміз.
Қазақ киносының Құлагері
«Шәкен Айманов атындағы «Қазақфильм» ұлттық киностудиясы» ұсынған ақпараттарға сүйенсек Абдолла Қарсақбаев 1926 жылы 2 қазанда Алматы облысындағы Қарақастек ауылында дүниеге келген. Өмірдің талай қиындығын бастан өткерген болашақ режиссер кино әлемімен жасөспірім шағында танысады. Алматыдағы Біріккен орталық киностудияда еңбек етіп, әйгілі режиссер Сергей Эйзенштейннің шығармашылық жұмысын жақыннан бақылау мүмкіндігіне ие болады. Киноға деген қызығушылық оны Мәскеудегі Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтына жетелейді. 1956 жылы оқуын тәмамдаған Қарсақбаев кейінгі шығармашылық ғұмырын отандық кинематографияның дамуына арнады.
Оның режиссерлік қолтаңбасындағы басты ерекшелік – қарапайым оқиғаның өзінен терең мағына таба білуінде. Әсіресе, балалар әлемін бейнелеуде Қарсақбаев ешкімге ұқсамайтын көркемдік тіл қалыптастырды. Ол кішкентай кейіпкерлерін мінсіз етіп көрсетуге тырыспады. Керісінше, олардың тентектігін, қателігін, қуанышы мен өкінішін табиғи қалпында жеткізді.
Сондықтан да оның фильмдеріндегі балалар жасанды кейіпкер емес, дәл жанымызда жүрген таныс адамдардай әсер қалдырады.
Қайта көруге тұрарлық 7 фильм
1. «Менің атым Қожа» (1963)
Балалық шақтың символына айналған бұл туындыны білмейтін қазақ кемде-кем шығар. Бердібек Соқпақбаевтың әйгілі повесі негізінде түсірілген фильм Қожа есімді тентек, қиялшыл әрі жүрегі таза баланың бастан кешкен оқиғаларын баяндайды.
Мектептегі қызықты сәттер, ұстаздармен қарым-қатынас, алғашқы сезім, балалық қателіктер мен өзін-өзі тәрбиелеуге деген талпыныс – бәрі де көрерменге ерекше жылылық сыйлайды.
Картина 1967 жылы Канн халықаралық кинофестивалінде арнайы марапатқа ие болып, қазақ киносының халықаралық деңгейде танылуына жол ашты. Арада алпыс жылдан астам уақыт өтсе де, Қожаның бейнесі ескірген жоқ. Өйткені оның бойындағы еркіндік, шынайылық пен балалық аңғалдық әр дәуірдің көрерменіне жақын.
2. «Қарбалас таң» (1966)
Қарсақбаев шығармашылығы тек балалар тақырыбымен шектелмейді. «Қарбалас таң» – режиссердің тарихи оқиғаларға, адам тағдыры мен күрделі қоғамдық өзгерістерге терең үңіле білгенін көрсететін туынды.
Фильмде азамат соғысы кезеңіндегі тартыстар мен адамдардың тағдыры суреттеледі. Қоғамдағы аласапыран, түрлі көзқарастар қақтығысы және тарихи өзгерістердің қарапайым адам өміріне әсері картинаның негізгі арқауына айналған. Бұл туынды режиссердің шығармашылық ауқымын басқа қырынан танып-білуге мүмкіндік береді.
3. «Балалық шаққа саяхат» (1968)
Балалық шақ әрдайым алаңсыз күлкі мен бақытты сәттерден тұрмайды. Кейде оның ең терең естеліктері өмірдің қиын кезеңдерімен астасып жатады. Бердібек Соқпақбаев шығармасының желісімен түсірілген «Балалық шаққа саяхат» – баланың жан дүниесі арқылы тұтас бір дәуірдің тынысын жеткізетін әсерлі картина.
Фильмде тұрмыс тауқыметі, есейуге мәжбүр еткен жағдайлар, адамгершілік пен өмірге деген құштарлық көрініс табады. Мұндағы балалық шақ – тек сағыныш емес, адамның тұлға болып қалыптасуына әсер еткен маңызды кезең. Бұл фильмді қайта көрген сайын балалық естеліктердің қаншалықты қымбат екенін тереңірек сезінесіз.
4. «Оу, ковбойлар!» (1974)
Қарсақбаевтың шығармашылық әлеміндегі өзгеше туындылардың бірі – «Оу, ковбойлар!» Балалар мен жасөспірімдердің қызықты оқиғаларына құрылған картинада шытырман оқиға, әзіл мен балалық қиял үйлесім тапқан. Режиссер бұл жолы да жас кейіпкерлердің мінезін, олардың айналадағы әлемді өзінше қабылдау ерекшелігін алдыңғы қатарға шығарады.
Фильмнің басты тартымдылығы – балалық шаққа тән еркіндік пен шытырман оқиғаға деген құштарлықты жеткізе білуінде. Кейде бақыт үшін үлкен оқиғаның қажеті жоқ. Бірнеше дос, ортақ қиял мен кішкентай ғана шытырман оқиғаның өзі ұмытылмас естелікке айналуы мүмкін.
5. «Алпамыс мектепке барады» (1976)
Мектеп табалдырығын алғаш аттаған сәт есіңізде ме? Жаңа орта, бейтаныс адамдар, алғашқы ұстаз және үлкен өмірге жасалған кішкентай қадам... «Алпамыс мектепке барады» – осы бір ерекше кезеңнің көңіл күйін дәл жеткізетін фильм.
Картинаның басты кейіпкері Алпамыс арқылы режиссер бала дүниесінің тазалығын, оның алғашқы толғаныстары мен айналасындағы адамдарға деген қарым-қатынасын нәзік юмормен бейнелейді. 1977 жылы Ригада өткен Бүкілодақтық кинофестивальде туынды бас жүлдеге ие болды. Бұл фильмді бүгін қайта қарау – балалық шақтың ең алғашқы әрі ең қымбат естеліктеріне оралғандай әсер қалдырады.
6. «Даладағы қуғын» немесе «Бандыны қуған Хамит» (1979)
Қарсақбаевтың тарихи-шытырман оқиғалы жанрдағы шығармаларының бірі – «Даладағы қуғын». Кең дала төсіндегі тартысты оқиғалар, күрделі тарихи кезең және кейіпкерлер арасындағы қақтығыстар фильмнің драматургиялық негізін құрайды.
Бұл картинада режиссердің оқиғаны динамикалық тұрғыдан өрбіту шеберлігі, кеңістікті көркемдік құрал ретінде пайдалана білуі айқын байқалады. «Даладағы қуғын» Қарсақбаевты тек балалар киносының шебері ретінде ғана емес, түрлі жанрда өзіндік қолтаңба қалыптастырған режиссер ретінде танытады.
7. «Балалық шақтың кермек дәмі» (1982)
Тізімді режиссердің кейінгі шығармашылық кезеңіндегі ерекше туындыларының бірі – «Балалық шақтың кермек дәмімен» аяқтаймыз. Атауының өзі айтып тұрғандай, бұл картинада балалық шақтың тек шуақты сәттері ғана емес, өмірдің ащы шындығы да көрініс табады.
Фильм жас кейіпкерлердің тағдыры арқылы адамгершілік, төзімділік, өмір сынағы және ерте есейген балалардың ішкі әлеміне үңіледі. Қарсақбаев бұл туындысында да өзіне тән шығармашылық ұстанымынан айнымайды: ол балаға үлкендердің көзімен қарамай, әлемді баланың жан дүниесі арқылы көрсетуге ұмтылады.
Бір ғасыр өтсе де, Қожа әлі арамызда
Абдолла Қарсақбаевтың кинематографияға қалдырған мұрасы – тек фильмдер тізімі емес. Бұл – қазақ қоғамының тынысы, ұлттық мінездің көрінісі, балалық шақтың қуанышы мен мұңы сақталған тұтас бір әлем.
Оның шығармаларындағы кейіпкерлер өзгерген заманмен бірге ескіріп кеткен жоқ. Керісінше, әр жаңа буын олардан өзіне таныс сезімді, жақын мінезді және өмірлік шындықты табады. Бәлкім, режиссердің ең үлкен жетістігі де осында шығар. Ол көрерменге балалық шақты жай ғана еске түсірмейді, сол бір алаңсыз әлемге қайта оралуға мүмкіндік береді.
Бүгін – Қожамен қайта қауышып, Алпамыспен бірге мектепке барып, қазақ киносының алтын дәуіріне тағы бір саяхат жасауға тамаша себеп.
