3 қыркүйек — Қазақы тазы мен төбет күні! Қазақ үшін тазы ешқашан жай ғана үй жануары болған емес. Ғасырлар бойы ол аңшылық пен саятшылық мәдениетінің ажырамас бөлігіне айналып, қыран бүркіт пен жүйрік ат секілді ерекше бағаланған. Тазының негізгі қасиеті — жылдамдық, қырағылық пен аңды қуып жетуге бейімділік. Қазақстанда бекітілген тұқым стандартында да оның негізгі қызметі аңды іздеу, қуу және ұстау екені көрсетілген.
Сымбатты дене бітімі, ұзын аяқтары мен ерекше жүрісінен бөлек, тазының басты құндылығы оның табиғи жұмыс қасиеттерінде жатыр. Сондықтан бүгінгі таңда тұқымды сақтау дегеніміз тек сыртқы келбеті ұқсас иттерді көбейту емес, ғасырлар бойы қалыптасқан генетикалық және табиғи ерекшеліктерін де жоғалтпау деген сөз.
Ал төбет ше?
Егер тазы даланың жүйрігі болса, төбет — оның айбарлы күзетшісі. Қазақ төбеті ежелден малды, қонысты және үй-жайды қорғауға пайдаланылған. Оның міндеті аң қуу емес, төрт түлікті жыртқыштардан қорғау болған. Сол себепті төбеттің бойында күш, төзімділік, батылдық пен күзетшілік инстинкт ерекше бағаланады. Тазы мен төбеттің қызметіндегі осы айырмашылықтың өзі көшпелі тұрмыстың тұтас картинасын көрсетеді: бірі — аңшылықтағы серік, екіншісі — мал мен қоныстың қорғаушысы.
Бүгінде Қазақстанда қанша тазы бар?
Соңғы жылдары қазақ тазысын есепке алу мен асылдандыру жұмыстары айтарлықтай жанданды. 2026 жылғы 14 тамыздағы Atr.kz сайтының мәліметі бойынша, Қазақстан кинологтар одағының Бірыңғай асыл тұқымдық кітабында 4 034 тазы тіркелген. Салыстыру үшін айтсақ, 2023 жылғы қаңтарда олардың саны 1 865 болған. Яғни үш жылдан астам уақыт ішінде ресми тіркелген тазылар саны екі еседен астам өскен.
Ал төбеттің нақты саны әзірге анықталу үстінде. 2026–2027 жылдары мамандар еліміздің өңірлерін аралап, тұқым өкілдерін зерттеу жұмыстарын жүргізбек.
Генетикалық мұраны сақтау не үшін маңызды?
Ұлттық тұқымдарды қорғаудың ең күрделі мәселелерінің бірі — олардың генетикалық тазалығы мен алуандығын сақтау. Қазақстандық ғалымдар осы бағытта ғылыми зерттеулер жүргізіп келеді. Еліміздің әр өңірінен жиналған материалдар негізінде тазының биоматериалдар банкі мен ДНҚ базасы құрылып, 200-ден астам тазыға генетикалық төлқұжат берілген. Ал 2023 жылдың соңында қазақ төбетінің генетикалық ресурстарын зерттеу және криосақтау жөніндегі ғылыми-техникалық бағдарлама басталды.
Тазы мен төбетті қалай қорғаймыз?
Жетісу облысында Қазақы ит тұқымдарының ұлттық орталығының ғимараты да салынып жатыр. Мұнда таза тұқымды иттерді өсіру мен ұстау, шығу тегін тіркеу, бірыңғай тұқым-тегі кітабын жүргізу және кинология мамандарын даярлау жоспарланған. Сондай-ақ көрмелер, байқаулар, сынақтар мен жарыстар өткізу көзделіп отыр.
Ұлттық мұраның тірі символы
Тазы мен төбетке арналған арнайы күннің пайда болуын кезекті мерекелік дата деп қана қабылдау аздық етеді. Өйткені бұл екі тұқымның тарихында қазақтың көшпелі тұрмысы, аңшылық мәдениеті, табиғатпен қарым-қатынасы мен даладағы өмір салты жатыр.
Тазы — аңшылықтағы серік, төбет — қоныс пен малдың қорғаушысы. Бірі жүйріктігімен, екіншісі айбарымен ғасырлар бойы адаммен қатар өмір сүрді.
